Arızi kazanç, devamlılık göstermeyen faaliyet veya işlemler sonucunda elde edilen ve Gelir Vergisi Kanunu kapsamında vergilendirilebilen kazançları ifade eder. Bir faaliyetin arızi olarak değerlendirilmesinde süreklilik taşımaması temel unsurlardan biridir. Düzenli şekilde yürütülen ticari, zirai veya serbest meslek faaliyetlerinden elde edilen gelirler ise kendi gelir türleri kapsamında değerlendirilir.
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 82. maddesinde arızi kazanç kapsamına giren gelirler düzenlenir. Arızi olarak gerçekleştirilen ticari işlemlerden veya bu işlemlere aracılık edilmesinden elde edilen kazançlar ile süreklilik göstermeyen serbest meslek faaliyetlerinden sağlanan gelirler bu kapsamda yer alabilir. Ticari, zirai veya mesleki bir faaliyetin durdurulması ya da terk edilmesi karşılığında elde edilen bazı kazançlar da ilgili şartlara göre arızi kazanç sayılabilir.
Arızi Kazanç Sayılan Gelirler Nelerdir?
Arızi kazanç sayılan gelirler, Gelir Vergisi Kanunu’nun 82. maddesinde belirlenir. Bir kazancın bu kapsamda değerlendirilmesinde faaliyetin süreklilik gösterip göstermediği ve gelirin hangi işlem sonucunda elde edildiği önem taşır.
Kanuna göre arızi kazanç kapsamında değerlendirilen başlıca gelirler şunlardır:
- Arızi olarak gerçekleştirilen ticari işlemlerden veya bu nitelikteki işlemlere aracılık edilmesinden elde edilen kazançlar,
- Ticari ya da zirai bir işletmenin faaliyeti ile serbest meslek faaliyetinin durdurulması veya terk edilmesi karşılığında elde edilen gelirler,
- Henüz başlanmamış ticari, zirai veya mesleki bir faaliyetin hiç gerçekleştirilmemesi karşılığında elde edilen kazançlar,
- İhale, artırma ve eksiltmelere katılmama karşılığında sağlanan gelirler,
- Gayrimenkullerin tahliyesi veya kiracılık hakkının devri karşılığında alınan tazminatlar ve peştemallıklar,
- Arızi olarak gerçekleştirilen serbest meslek faaliyetlerinden elde edilen kazançlar,
- Gerçek usulde vergiye tabi mükelleflerin terk ettikleri işleriyle ilgili olarak daha sonra elde ettikleri kazançlar,
- Dar mükellefiyete tabi kişilerin belirli ulaştırma faaliyetlerinden elde ettikleri kazançlar.
Arızi kazançların vergilendirilmesinde bütün gelirler için aynı esaslar uygulanmaz. Gelirin niteliğine göre istisna uygulanıp uygulanmayacağı ve beyan yükümlülüğü değişebilir. Bu nedenle kazancın öncelikle Gelir Vergisi Kanunu’nda belirtilen hangi arızi kazanç türüne girdiğinin belirlenmesi gerekir.
Gayrimenkulle bağlantılı ticari faaliyetlerde işletmenin devri de farklı vergisel sonuçlar doğurabilir. Özellikle devren satılık işletmelerde devir sonucunda elde edilen kazancın hangi gelir türü kapsamında değerlendirileceği, işlemin niteliğine göre belirlenir.
Arızi Kazanç Örnekleri Nelerdir?
Arızi kazanç örnekleri, süreklilik göstermeyen işlemin niteliğine göre çeşitlenebilir. Bir kişinin ticari faaliyet hâline getirmeden tek seferlik bir ticari işlem gerçekleştirmesi ve bundan gelir sağlaması arızi kazanca örnek oluşturabilir. Benzer şekilde mesleki bir faaliyetin devamlılık taşımadan bir defaya mahsus gerçekleştirilmesi sonucunda elde edilen gelir de şartların sağlanması hâlinde arızi kazanç kapsamında değerlendirilebilir.
Bir işletmenin faaliyetini bırakması karşılığında ödeme alınması, bir ihaleye katılmama karşılığında gelir elde edilmesi veya kiracının taşınmazı tahliye etmesi karşılığında tazminat alması da arızi kazanç kapsamında değerlendirilebilecek örnekler arasındadır. Kiracılık hakkının devri karşılığında alınan bedeller de Gelir Vergisi Kanunu’nun 82. maddesinde belirtilen durumlar arasında yer alır.
Örneğin bir iş yerinde kiracı olan kişinin taşınmazı belirli bir bedel karşılığında tahliye etmesi durumunda elde ettiği gelir, şartlarına göre arızi kazanç kapsamında değerlendirilebilir. Her örnekte işlemin özellikleri ayrıca incelenir. Özellikle işlemlerin tekrarlanması ve süreklilik kazanması, gelirin vergisel niteliğinin farklı değerlendirilmesine yol açabilir.
Gayrimenkul İşlemlerinde Arızi Kazanç Nasıl Oluşur?
Gayrimenkul işlemlerinde arızi kazanç, Gelir Vergisi Kanunu’nun 82. maddesinde belirtilen belirli işlemler sonucunda ortaya çıkabilir. Özellikle gayrimenkulün tahliye edilmesi veya kiracılık hakkının devredilmesi karşılığında elde edilen bedeller bu kapsamda değerlendirilebilir. Kanunda, kiracılara ait tesisat ve malların tahliye ya da devir sırasında kiraya veren veya yeni kiracıya devredilmesinden doğan kazançlara da yer verilir.
Örneğin bir iş yerinde kiracı olan kişinin taşınmazı tahliye etmesi karşılığında mülk sahibinden belirli bir bedel alması durumunda, elde edilen gelir şartların sağlanması hâlinde arızi kazanç kapsamında değerlendirilebilir. Kiracılık hakkının başka bir kişiye devredilmesi karşılığında alınan bedeller açısından da işlemin niteliği ve kanunda belirtilen koşullar dikkate alınır.
Gayrimenkulün alınıp satılmasından doğan kazançlarda ise işlemin nasıl gerçekleştirildiği önem taşır. Taşınmaz satışından sağlanan gelir; edinim şekli, elde tutma süresi, satışların devamlılık gösterip göstermemesi ve faaliyetin ticari organizasyon kapsamında yürütülmesi gibi unsurlara bağlı olarak değer artışı kazancı veya ticari kazanç kapsamında değerlendirilebilir. Bu nedenle her gayrimenkul satışından elde edilen geliri arızi kazanç kapsamında değerlendirmek doğru olmaz.
Arızi Kazanç Beyannamesi Nasıl Verilir?
Arızi kazançların beyan edilip edilmeyeceği, elde edilen gelirin türüne ve ilgili yıl için uygulanan istisna tutarına göre belirlenir. Gelir Vergisi Kanunu’nun 82. maddesinde yer alan bazı arızi kazançlara yıllık istisna uygulanır. İstisna kapsamındaki kazancın belirlenen tutarı aşması durumunda aşan kısmın yıllık gelir vergisi beyannamesiyle beyan edilmesi gerekir.
Beyan edilmesi gereken arızi kazançlar, kazancın elde edildiği yılı takip eden yılın yıllık gelir vergisi beyannamesine dahil edilir. Beyan işlemleri Gelir İdaresi Başkanlığının Hazır Beyan Sistemi üzerinden elektronik ortamda gerçekleştirilebilir. Beyan dönemleri ve ödeme tarihleri ilgili vergilendirme yılı için GİB tarafından açıklanan takvime göre takip edilmelidir.
Arızi kazancın safi tutarı hesaplanırken elde edilen hasılattan, kazancın sağlanması için yapılan ve belgelendirilebilen giderler ile ilgili mevzuat kapsamında dikkate alınabilecek maliyetler düşülebilir. Vergi hesabında kazancın türüne göre uygulanabilecek istisnaların da ayrıca değerlendirilmesi gerekir.
Arızi Kazanç Beyan Edilmezse Ne Olur?
Beyan edilmesi gereken arızi kazanç için süresi içinde yıllık gelir vergisi beyannamesi verilmemesi vergisel yaptırımlara neden olabilir. Beyan yükümlülüğünün yerine getirilmediğinin vergi idaresi tarafından tespit edilmesi durumunda ödenmeyen vergi tahakkuk ettirilebilir ve ilgili mevzuat kapsamında vergi ziyaı cezası ile gecikmeye bağlı tutarlar gündeme gelebilir.
Beyannamenin eksik verilmesi de benzer sonuçlara yol açabilir. Bu nedenle elde edilen kazancın istisna sınırını aşıp aşmadığı, hangi gelir türü kapsamında değerlendirildiği ve beyan yükümlülüğü doğurup doğurmadığı kontrol edilmelidir.
Arızi kazançlara ilişkin istisna tutarları yıllara göre değişebildiği için işlem yapılan vergilendirme dönemine ait güncel tutarların esas alınması gerekir. Güncel beyan sınırları, beyan dönemleri ve vergilendirme esasları Gelir İdaresi Başkanlığının yayımladığı rehber ve duyurular üzerinden kontrol edilebilir.
Arızi kazançların doğru şekilde değerlendirilmesi, vergilendirme ve beyan süreçlerinde karşılaşılabilecek sorunların önüne geçilmesine yardımcı olur. Gayrimenkul sahiplerinin arızi kazançla birlikte emlak vergisi gibi taşınmazdan kaynaklanan diğer vergisel yükümlülükleri de kendi koşulları ve ödeme dönemleri doğrultusunda takip etmesi önem taşır.
